Εσείς βάζετε κόμμα στο ό,τι; « Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

0
8

Στη συνέντευξη που είχα δώσει τις προάλλες στο oneman.gr, και που την είχα αναδημοσιεύσει και εδώ, σε μια ερώτηση για τα γλωσσικά λάθη απάντησα, ανάμεσα στ’ άλλα:

Έτσι, θα κρίνω πιο αυστηρά εκείνον ο οποίος, από αφροντισιά, δεν βάζει τόνο στο ερωτηματικό πού/πώς ή παραλείπει το κόμμα στο αναφορικό ‘ό,τι’ (*’κάνει ότι θέλει’) παρά, ας πούμε, εκείνον που γράφει ‘ανταπεξέρχομαι’, έστω κι αν το ‘ανταπεξέρχομαι’ (αντί ‘αντεπεξέρχομαι’) θεωρείται έγκλημα από τους λαθολόγους. Πάντως, αν το βρω σε κείμενο που επιμελούμαι, θα το διορθώσω και αυτό.

Στα σχόλια που έγιναν στον ιστότοπο oneman.gr, ένας σχολιαστής, προφανώς νέος στα χρόνια, έγραψε (μεταφέρω κοπι-πέιστ):

Μπραβο!
Αν κ βεβαια το »ο,τι» μου μοιαζει απο παιδακι απλα αστειο. Απο τα πρωτα που η γενια μου εχει ηδη σβησει απο τον χαρτη.

Κάποιος άλλος δεν συμφώνησε με τη γενίκευση σε ολόκληρη τη γενιά, αλλά το ενδιαφέρον είναι ότι κάποιοι προσφέρθηκαν να εξηγήσουν τη διαφορά:

Όταν σε μια φράση το ό,τι μπορεί να αντικατασταθεί με το «οτιδήποτε», γράφεται με κόμμα π.χ. θα κάνω ό,τι θέλω, θα πάρω ό,τι μου προσφέρει. Όταν το ότι μπορεί να αντικατασταθεί από το «πως», γράφεται χωρίς κόμμα π.χ. Μου είπε ότι θα έρθει, Μου δήλωσε ότι είναι αντίθετος.

Και ο πρώτος σχολιαστής: ΧΙΛΙΑ ΕΥΧΑΡΙΣΤΩ, εισαι αρχηγος. Μια δασκαλα να μας το ειχε εξηγησει ετσι…….

Τέλος καλό όλα καλά, αλλά εμένα μου δόθηκε το έναυσμα για το σημερινό άρθρο. Σκοπός μου δεν είναι να πω πράγματα γνωστά, αλλά κυρίως να σφυγμομετρήσω τις συνήθειες σας, αν βάζετε κόμμα στο αναφορικό «ότι».

Για να τα λέμε κανονικά, δεν είναι κόμμα -έχω την εντύπωση ότι η επίσημη ορολογία είναι «υποδιαστολή» -αν και θαρρώ πως πρόκειται για το ίδιο σύμβολο. Το σύμβολο αυτό χρησιμοποιείται για να διακρίνει δυο λέξεις που διαφορετικά θα ήταν ομόγραφες, τον ειδικό σύνδεσμο «ότι» και την αναφορική αντωνυμία «ό,τι» (= οτιδήποτε). Λέω «ομόγραφες» γιατί ομόηχες κανονικά δεν είναι, το αναφορικό «ό,τι» προφέρεται τονιζόμενο σαφώς, ενώ το ειδικό «ότι» ουσιαστικά δεν τονίζεται, γιαυτό και στο προσαρμοσμένο μονοτονικό του αείμνηστου Πετρούνια το ειδικό «οτι» γραφόταν άτονο.

Για να το συνειδητοποιήσουμε, ας δούμε πώς προφέρουμε το «λέει ότι/ό,τι θέλει»:

Λέει ό,τι θέλει, μην του δίνεις σημασία.

Λέει ότι θέλει να έρθει, αλλά δεν ξέρω αν θα προλάβει.

Στην πρώτη περίπτωση, το «ό,τι» τονίζεται σαφώς.

Επομένως, αν κάποιος μας πει «Ο Γιάννης κάνει ότι θέλει», από τη διαφορά στη φράση θα καταλάβουμε αν εννοεί «ό,τι θέλει» ή «ότι θέλει».

Όταν το βλέπουμε γραμμένο, δεν έχουμε τον προφορικό λόγο να μας βοηθάει, γι’ αυτό και επιστρατεύεται η υποδιαστολή για να δείξει τη διαφορά. Κάτι ανάλογο γίνεται (με τον τονισμό) για να ξεχωρίσει το ερωτηματικό «πού» από το αναφορικό «που», και το ερωτηματικό «πώς» από το ειδικό «πως».

Εξηγήθηκε παραπάνω με ποιον τρόπο μπορούμε εύκολα να τα ξεχωρίζουμε. Όταν το «ότι» σημαίνει «οτιδήποτε» είναι αναφορικό και θέλει υποδιαστολή: Λέει οτιδήποτε του έρθει στο μυαλό = λέει ό,τι του έρθει στο μυαλό. Λέει πως θα έρθει οπωσδήποτε = λέει ότι θα έρθει οπωσδήποτε.

Στη διαδικτυακή γραπτή επικοινωνία, πολύ συχνά αμελούμε να βάλουμε την υποδιαστολή και να επισημάνουμε τη διαφορά του αναφορικού «ό,τι». Κάποιες φορές αυτό γίνεται από αφροντισιά, άλλοτε παίζουν ρόλο και οι τεχνικές συνθήκες, π.χ. σε κάποια πληκτρολόγια κινητών τηλεφώνων χρειάζεται επιπλέον χειρισμός για να  μπει το κόμμα.

Θα μου πείτε, τόσο κακό είναι η παράλειψη της υποδιαστολής; Δεν μπορούμε από τα συμφραζόμενα να καταλάβουμε αν πρόκειται για το ειδικό ή το αναφορικό;

Θα συμφωνήσω ότι τα συμφραζόμενα συνήθως (ή, αν προτιμάτε, σχεδόν πάντα) βοηθάνε να ξεχωρίσουμε αν το «ότι» σημαίνει «πως» ή «οτιδήποτε». Ας πούμε ότι αποφασίζουμε να μην βάζουμε ποτέ υποδιαστολή. Πάρε ότι θέλεις -καταλαβαίνουμε ότι εννοεί «πάρε οτιδήποτε θέλεις». Είπε ότι θα έρθει αύριο -εδώ σίγουρα σημαίνει «πως».

Ωστόσο, υπάρχει περίπτωση τα συμφραζόμενα να λείπουν ή να μη βοηθούν. Στη φράση «ΛΕΕΙ ΟΤΙ ΘΕΛΕΙ» -μπορεί να είναι τίτλος- δεν ξέρουμε τι από τα δύο εννοείται. Μπορεί να υπάρχουν συμφραζόμενα αλλά να μη βοηθάνε πολύ. Για παράδειγμα, που το παίρνω από το εξαιρετικό βιβλίο «Νεοελληνική ορθογραφία» του Γ. Παπαναστασίου, και τη διασκευάζω, η φράση «Βλέπει ότι τον συμφέρει, γι’ αυτό αντιδρά έτσι» δεν ξέρουμε αν εννοεί «βλέπει [μόνο] ό,τι τον συμφέρει, γι’ αυτό αντιδρά έτσι» ή «βλέπει [=καταλαβαίνει] πως τον συμφέρει, γι’ αυτό αντιδρά έτσι».

Μπορεί να μου πείτε πως η παραπάνω φράση είναι ελαττωματική ή λειψή, και δεν θα επιμείνω ιδιαίτερα. Πιστεύω βέβαια πως αν το βάλουμε αμέτι μουχαμετι θα βρούμε καλύτερες φράσεις με συμφραζόμενα, στις οποίες να μην είναι σαφές αν το «οτι» σημαίνει «πως» ή «οτιδήποτε». Μια άλλη φράση θα μπορούσε να είναι «Πες μου οτι θες κι εγώ θα το κάνω» -το «οτι» μπορεί να εκληφθεί είτε ως «πως» είτε ως «οτιδήποτε».

Δεν θα επιμείνω ιδιαίτερα επειδή το κακό με την παράλειψη της υποδιαστολής δεν είναι ότι προκαλεί μόνιμη αμφισημία -είναι ότι κάνει τον αναγνώστη να σκοντάψει, να διερωτηθεί, να γυρίσει πίσω. Όταν διαβάζεις «κάνει ότι θέλει» βρίσκεσαι σε αμφιβολία, πρέπει να δεις τη συνέχεια για να βάλεις το μυαλό σου να σκεφτεί το ειδικό ή το αναφορικό. Ακόμα κι αν είναι βέβαιο πως το ότι είναι αναφορικό, π.χ. σε μια φράση όπως «πάρε οτι θέλεις», αν έχεις εκπαιδευτεί να κάνεις τη διάκριση του ειδικού «ότι» από το αναφορικό «ό,τι» θα σκοντάψεις προς στιγμή, θα αναρωτηθείς.

Για τον λόγο αυτό πρέπει να βάζουμε την υποδιαστολή όπου χρειάζεται: Μου είπε ό,τι είχε στην καρδιά του. Διάβασα ό,τι μπόρεσα να βρω για τον Καρυωτάκη. Ζήτα μου ό,τι θες. Να σημειώσουμε εδώ ότι, παρόλο που το «ό,τι» σημαίνει «οτιδήποτε», το «οτιδήποτε» ΔΕΝ γράφεται με υποδιαστολή. Ζήτα μου ό,τι θες – Ζήτα μου οτιδήποτε θες.

Βέβαια, με τον τρόπο που γίνεται σήμερα η γραπτή επικοινωνία στα διαδικτυακά μέσα, λίγοι βάζουν την υποδιαστολή και γι’αυτό εγώ δεν μέμφομαι όσους δεν τη βάζουν -αλλά δεν σας κρύβω πως το να δω καποιον να τη βάζει με συνέπεια, με προδιαθέτει ευνοϊκά.

Παρεμπιπτόντως, ο Γιώργος Κοτζιούλας, που είχε στα χειρόγραφά του κάποιες ορθογραφικές ιδιομορφίες, δεν έβαζε ποτέ την υποδιαστολή στο αναφορικό «ό,τι» -αλλά στην περίπτωσή του δεν υπήρχε ασάφεια, διότι δεν χρησιμοποιούσε ποτέ το ειδικό «ότι», παρά μόνο το «πως». Βέβαια, για να μην υπάρχει ασάφεια πρέπει να ξέρει κανείς αυτή τη λεπτομέρεια.

(Στις μέρες μας χρησιμοποιούμε πολύ συχνότερα το ότι στον γραπτό λόγο -εγώ καμιά φορά βάζω και το «πως» για να σπάει η μονοτονία, όταν έχω αλλεπάλληλα «ότι» και για να μετριάσω κάποιες χασμωδίες).

Τελειώσαμε; Σχεδόν. Σχεδόν, διότι εκτός από το ειδικό «ότι» και το αναφορικό «ό,τι» υπάρχει κι ένα τρίτο «οτι», σπανιότερο αυτό, το «οτι» που είναι χρονικός σύνδεσμος, που σημαίνει «μόλις».

Σε παλιότερη συζήτησή μας, η φίλη μας η Μαρία και κάποιος άλλος επέμεναν ότι και αυτό το χρονικό «οτι» πρέπει να γράφεται χωρίς υποδιαστολή, ενώ εγώ το έγραφα με υποδιαστολή π.χ. «Ο,τι βγήκαμε έξω άρχισε να βρέχει».

Με χαρά βλέπω ότι και ο Παπαναστασίου το γράφει με υποδιαστολή, για να το διακρίνει από το ειδικό «ότι»:

Το έμαθα ότι βγήκε από το σπίτι = το έμαθα πως βγήκε

Το έμαθα ό,τι βγήκε από το σπίτι = το έμαθα αμέσως μόλις βγήκε

Βέβαια, συνήθως το χρονικό ό,τι προηγείται: Ό,τι λέγαμε για εκείνον, ξεπρόβαλε από τη γωνία, αλλά και παλι υπάρχει περιθώριο σύγχυσης.

Ωστόσο, το χρονικό «ό,τι» είναι σπάνιο. Ας τηρούμε τα υπόλοιπα, και δεν θα χαλάσουμε τις καρδιές μας γι’ αυτό.

Αλήθεια, εσείς βάζετε υποδιαστολή στο αναφορικό ό,τι;

 

Ημερ. Δημοσίευσης:18 May 2017 6:40 am

Πηγή: sarantakos.wordpress.com

Συγγραφέας:sarant